Pozostałości poznańskiego zamku to cenny symbol jego burzliwych dziejów. Dawna rezydencja królów niejednokrotnie stawała się areną wydarzeń istotnych dla kultury i historii Polski oraz lokalnej społeczności Poznania. Początki zamku sięgają XIII wieku, lecz od tego czasu kilkakrotnie zmieniał się jego wygląd oraz przeznaczenie. Jaką historię skrywają średniowieczne mury? I co działo się na Wzgórzu Przemysła na przestrzeni wieków? Zapraszamy do prześledzenia burzliwych dziejów poznańskiej siedziby królów.

Wzgórze owiane legendą


Wieść gminna niesie, buy że Wzgórze Przemysła to nic innego, jak jeden z pagórków znalezionych przez diabła w okolicach Gniezna. Po przyjęciu chrztu przez Mieszka I rozsierdzony szatan wyrwał niewielką górę i nakazał swojej świcie zablokować nią koryto Warty. Występująca z brzegów woda miała zatopić poznański gród, którego mieszkańcy porzucili pogańskie obyczaje i przeszli na chrześcijaństwo. Żądny zemsty szatan szedł na czele swojego orszaku i ze złości rzucał wszędzie gromy. Jasne światło błyskawic zbudziło jednak koguty, które swym głośnym pianiem wystraszyły biesy i wytrąciły im górę z rąk. Zamiast wpaść do koryta Warty pagórek zatrzymał się na lewym brzegu rzeki i pozostał tam aż do dzisiaj. Od XIII wieku wzniesienie zwane było Górą Zamkową, lecz później przejęło imię budowniczego twierdzy i aż do teraz funkcjonuje na mapie jako Wzgórze Przemysła.

Wieża, która w siedzibę królów się zmienia


Po dokonaniu lokacji Poznania na lewym brzegu Warty Przemysł I zadecydował o przeniesieniu swojej siedziby z Ostrowa Tumskiego do ceglanej wieży mieszkalnej, którą wzniesiono na legendarnym wzgórzu ok. 1249 roku. Jego syn i zarazem następca ? Przemysł II postanowił w miejscu wieży postawić reprezentacyjną rezydencję królewską. Budowa nowego zamku ruszyła jeszcze przed 1290 rokiem, jednak zaledwie kilka lat później tragiczna śmierć władcy przerwała prace budowlane. Nad dalszą realizacją projektu czuwali książęta głogowscy ? to właśnie dzięki nim oraz Kazimierzowi Wielkiemu udało się ukończyć budowę największej budowli świeckiej ówczesnych czasów. Wszystkie prace dobiegły końca jeszcze przed 1337 rokiem.

Król Przemysł II ? twórca idei zamku


Przemysł II zasłynął jako ostatni książę z wielkopolskiej linii Piastów oraz pierwszy król Polski po rozbiciu dzielnicowym. To właśnie jemu zawdzięczamy pierwsze użycie symbolu orła białego jako godła państwowego ? ważne dla Polaków wydarzenie miało miejsce w 1295 roku podczas koronacji władcy. Przede wszystkim jednak zapisał się on w historii Poznania jako twórca idei wybudowania Zamku Królewskiego.

Przemysł II urodził się 14 października 1257 roku jako syn Elżbiety i Przemysła I. Jego wychowaniem zajmował się stryj ? Bolesław Pobożny, który w 1277 roku przekazał swojemu podopiecznemu dzielnicę poznańską. Po bezpotomnej śmierci stryja Przemysł II objął władzę nad całą Wielkopolską i rozpoczął aktywną działalność polityczną w regionie.
15 lutego 1282 r zawarł w Kępnie układ z księciem gdańskim - Mściwojem II, który zagwarantował mu przejęcie Pomorza Gdańskiego, a pięć lat później zawiązał sojusz z Mściwojem II i księciem zachodniopomorskim ? Bogusławem IV przeciwko margrabiom brandenburskim. Niepowodzeniem zakończyła się próba objęcia władzy w Małopolsce przez Przemysła II. Marzenie o sprawowaniu rządów nad Polakami wciąż jednak zaprzątało głowę budowniczego zamku, o czym świadczy zabranie z Wawelu insygniów koronacyjnych w 1290 roku.

Cztery lata później przejął on Pomorze Gdańskie i stał się najpotężniejszym księciem piastowskim. 26 czerwca 1295 roku w Gnieźnie odbyła się uroczysta koronacja Przemysła II na króla Polski. Fakt ten miał doniosłe znaczenie polityczne, gdyż stwarzał podstawy do zjednoczenia ziem polskich i restytucji królestwa.

Niebawem władca rozpoczął rozbudowę zamku, który miał się stać reprezentacyjną rezydencją królewską. Nie zdołał jednak zobaczyć efektów swojej pracy. 8 lutego 1296 roku zamordowali go brandenburczycy sprzymierzeni z wielkopolskimi rodami Nałęczów i Zarembów. Przemysł II spoczął w poznańskiej katedrze obok swojej drugiej żony ? Rychezy.

Jak wyglądał średniowieczny zamek?


Był to trójkondygnacyjny budynek z podpiwniczeniem. Najprawdopodobniej już wtedy zdobiły go dachy ustawione poprzecznie do linii frontu. Piwnice, które pełniły funkcję winiarni oraz więzienia, były sklepione, podobnie jak służący do celów gospodarczych parter. Na pierwszym piętrze urządzono pomieszczenia o charakterze reprezentacyjnym, a piętro wyżej znajdowała się sala mogąca pomieścić dużą ilość osób. Nad okazałą bryłą zamku górowała charakterystyczna wieża obronna, z której rozciągał się widok na całe miasto.

Od czasów Wacława II do II rozbioru Zamek Królewski w Poznaniu był stałą rezydencją starostów generalnych Wielkopolski. W 1536 roku, podczas wielkiego pożaru miasta, gotycki zamek spłonął, a jego odbudowa zajęła 15 lat. Nad wszystkimi pracami czuwał starosta generalny ? Andrzej Górka, który postanowił nadać budowli cechy stylu renesansowego.

Odbudowany zamek wyróżniał się charakterystycznymi szczytami schodkowymi, które są widoczne na panoramie autorstwa Brauna i Hogenberga. Obiekt wzbogacił się o renesansową loggię, dobudowaną od strony dziedzińca. Główny budynek nadal był utrzymany w stylu gotyckim, lecz obramienia okien i portale przybrały już formę renesansową. Nowy zamek różnił się od pierwowzoru brakiem wieży, która zawaliła się podczas pożaru. Wieży nie odbudowano najprawdopodobniej ze względu na słabą nośność gruntów. Dzisiaj wzmocnienie gruntu nie stanowi problemu, lecz dla ówczesnych budowniczych było ona istotną przeszkodą, która ostatecznie uniemożliwiła wzbogacenie zamku o jego najbardziej charakterystyczny element.

Burzliwe dzieje Zamku Królewskiego


W 1655 roku poznański zamek został zajęty przez garnizon szwedzki, a później także brandenburski. Rezultatem było powstanie licznych zniszczeń oraz dewastacja wnętrza obiektu. Stan zamku pogorszył się jeszcze bardziej po oblężeniu załogi brandenburskiej przez wojska polskie w 1657 roku. Największe zniszczenia powstały jednak w czasie wojny północnej oraz podczas szturmu konfederatów tarnogrodzkich w 1716 roku. Zdewastowany zamek został częściowo odbudowany w 1721 roku. Ponad pół wieku później, Kazimierz Raczyński ? ostatni starosta generalny Wielkopolski, wzniósł na zabytkowych murach budynek archiwum. Podczas rozbiorów Prusacy rozebrali południową część zamku, a średniowieczne fundamenty wykorzystali do wybudowania piętrowej oficyny, która z czasem stała się siedzibą sądu apelacyjnego oraz archiwum państwowego.

W lutym 1945 roku poznański zamek znalazł się w centrum działań wojennych. Po zakończeniu walk z okazałej budowli pozostała jedynie oficyna oraz wypalone mury tzw. gmachu Raczyńskiego. Odbudowa zamku trwała od 1959 do 1964 roku, a jej rezultatem było odtworzenie gmachu Raczyńskiego, w którym mieści się dzisiaj Muzeum Sztuk Użytkowych. Pomimo wielu planów pozostała część reprezentacyjnej siedziby królów wciąż nie została odbudowana. Dopiero na początku XXI wieku rozpoczęto działania na rzecz restytucji zamku. Dzięki zaangażowaniu poznaniaków oraz członków Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Poznaniu stolica Wielkopolski odzyska niebawem utracony symbol dawnej świetności regionu oraz całej Rzeczpospolitej.

 

Współfinansują

Inwestor

Akcję wspierają:

Wykonanie: Agencja Kreatywna Clear & Simple